geri

(Bu kitabı WEB sayfamızdan indirebilirsiniz)

Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Bürosu (UNODC) Onarıcı Adalet Programları
El Kitabı’ nın Türkçe’ye çevrilip basılması ve dağıtımının yapılması. Kitap ilgili kamu kurumları ,ceza infaz kurumları ve sivil toplum kuruluşlarına dağıtılmaktadır.

Proje Adı:                    BİRLEŞMİŞ MİLLETLER UYUŞTURUCU ve SUÇ BÜROSU (UNODC)
“ONARICI ADALET PROGRAMLARI EL KİTABI”

Projenin Amacı:         Hapsetmeye Alternatif Geliştirilebilecek Kapasiteler İnşa Etme

İçerik:                         UNODC son bir yıl içinde hapishane reformun ve kapatılmaya alternatifler yaratma döneminde teknik yardım sağlama konusunda oldukça önemli bir yol almıştır. Son yıllarda Türkiye’de ceza yasasında önemli değişiklikler görülmektedir.  UNODC alternatif ceza sitemlerinin geliştirilmesi konusunda suçlu kişilerin topluma yeniden entegrasyonu açısından talepler konusunda Türkiye’deki sivil toplum örgütlerine destek olmaktadır.

UNODC Birleşmiş Milletler’in belirlediği ölçütler doğrultusunda suçu engelleme konusunda yetkili bir kurumdur. BM 14 Aralık 1990 kararına göre üye devletler suçlu kişinin kapatılmasına dair alternatif cezalandırma yöntemleri geliştirmeyi öngörür. UNODC az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerde alternatif ceza sistemleri yaratma konusunda teknik işbirliği ve danışmanlık sunar.

Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CİSST) Eylül 2006 tarihinde İstanbul’da kurulmuş bir dernektir. Amacı sivil toplumu uluslararası ölçütlere taşıma, ceza infaz kurumlarını şeffaflaştırma ve toplumla bağlarını kurma, suçlunun topluma yeniden entegrasyonunu destekleyen ve yapıcı rol üstlenebilecek alternatif cezaların uygulanması konusunda harekete geçirmektir. CISST Bilgi Üniversitesi İnsan Hakları Araştırma Merkezi ile ortak bir çalışma yürütecektir. CISST’ın yürütülecek projedeki amacı, BM ölçütlerinde, kapatılma harici cezaların uygulanma alanını geliştirmek ve genişletmektir

Bilgi üniversitesi İnsan Hakları Araştırma Merkezi’nde Avrupa Konseyi’nin fonlandırdığı bir proje yürütmektedir. Proje daha çok mağdur suçlular üzerine eğilmektedir. UNODC ile yapılacak çalışma bu faaliyetleri destekler niteliktedir. Bilgi Üniversitesi UNODC rehber kitabını katılımcıları farklı onarıcı adalet yapılarını gösterebilmek amacıyla kullanma talebinde bulunmuştur. Fakat kitabın çevirisi için ellerinde bir bütçe yoktur. Ek olarak STK ların eğitimi için üç uzman kişiye 4 günlük bir çalışma için ihtiyaç duymaktadırlar. Kitabın yazarını da bu bahsettiğimiz faaliyete katmak istemektedirler.

Bu el kitabı UNODC tarafından geliştirilen bir dizi uygulama araçlarından biri olup ülkeleri hukukun üstünlüğünü uygulamada ve cezai adalet reformunu geliştirmekde desteklemektedir. Bu, UNODC’nin teknik yardımı ve kapasite inşa etme projeleri dahil, birçok değişik bağlamda kullanılabilir. Okuyucuya onarıcı adalet programlarını ve uygulamalarını tanıtır. Buna eş olan Hapis Cezası Alternatiflerinin  Temel Esasları ve Umut Verici Uygulamaları El Kitabı da UNODC tarafından hazırlanmıştır.

Bu el kitabı, çabuk ve anlaşılır bir referans formatında, onarıcı adalet yaklaşımını temel alıp suça yönelik katılımcı yanıtların uygulanmasındaki temel düşüncelerin bir gözden geçirilmesidir. Odağı bir dizi önlem ve programlar olup, onarıcı adalet değerlerinden esinlenmiştir;  bu değerler cezai adalet sistemine uymakda esnek olabilir ve değişen yasal, sosyal, kültürel durumlar göz önüne alındığında bunları tamamlayabilir. Kendi toplumlarındaki suça ve anlaşmazlığa olan şu anki tepkileri geliştirmek için beraberce çalışan cezai adalet görevlileri, sivil toplum kuruluşları ve kamu grupları için hazırlanmıştır. Bu el kitabındaki sunulan materyaller farklı okuyuculara yöneliktir ve bu yüzden kullanan bireyler bazı bölümleri diğerlerine nazaran daha ilgi çekici bulabilirler.

Suç ve Adalet üzerine Viyana Deklarasyonu: Yirmibirinci Yüzyıl Tehditleriyle Yüzleşmek (2000) mağdurların, faillerin, toplulukların ve bütün diğer tarafların haklarına, ihtiyaçlarına ve çıkarlarına saygılı usul ve programları ve onarıcı adalet politikalarının geliştirilmesini desteklemiştir.  Ağustos 2002’de, Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi onarıcı adalet programlarını uygulayan üye ülkeleri davet ederek bir Uzman Grup tarafından (bakınız Ek II) geliştilen Ceza Konularında Onarıcı Adalet Programlarının Kullanımı üzerıne Temel İlkeler (aşağıda: Temel İlkeler) üzerinde anlaşma kararı almıştır. 2005’te yayınlanan Suç Önleme ve Faillere Yapılacak Muamele konulu Onbirinci Birleşmiş Milletler Kongresi Deklarasyonu üye ülkelerin takibata alternatif yöntemleri  içeren onarıcı adalet politikalarını, usullerini ve programlarını daha fazla geliştirmenin önemini anlamalarını teşvik etmiştir.

Onarıcı adalet programları cezai adalet sisteminin yükünü azaltmakta kullanılabilir- davaları sistemden başka yöne yönlendirmek ve sisteme bir dizi yapıcı yaptırımlar sağlamak gibi.

Bu el kitabı çeşitli yeni modellerin ve programların değerlendirilmesinde ve uygulanmasında öğrenilen derslerin bir sentezini yapmaya çalışmaktadır. Bu, tartışmanın katılımcı ve onarıcı adalet programlarının geliştirilmesi için meydana gelen uluslararası normatif çerçeve bağlamına yerleşmesine neden olur ancak  alışıla gelmiş bir dil kullanılmamaktadır. Başlıca hedefi katılımcı ve onarıcı adalet programlarının uygulanmasında çalışanlara program tasarımı, uygulaması ve değerlendirmesi hakkında doğru kararlar vermelerine yardım etmektir.  

Cezai adalet sisteminin bir tamamlayıcısı olarak onarıcı adalet programlarının uygulanmasına katılımcılar için koruma önlemlerinin geliştirilmesi ve onların onarıcı ve suç önleme sonuçlarının azami seviyeye çıkması için sarfedilen çabalar eşlik eder. 2002’de Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi Ceza Konularında Onarıcı Adalet Programlarının Kullanımı üzerine “Temel İlkeler”i içeren bir önergeyi kabul etmiştir. Bu esaslar kendi toplumlarında suça karşı onarıcı adalet yanıtının gelişmesinde çalışan kanun yapıcılara, toplum organizasyonlarına ve cezai adalet görevlilerine önemli ilkeler sağlamaktadır. Bu Temel İlkeler bu el kitabının temeli olup Ek II’de verilmiştir.

Bu el kitabı yedi bölümden oluşur. İlki katılımcı ve onarıcı adaletin değerleri ve amaçlarıyla beraber ilgili ana kavramları gözden geçirir. İkinci bölüm onarıcı programların kullanımıyla ilgilenirken, üçüncü bölüm bu programların normatif çerçeve sorununa odaklanır. Diğer bölümler ise başarılı bir onarıcı programın uygulanmasındaki değişik yönleri ele alır. Bunlar sırasıyla program tasarımı ve uygulama, programın işleyişi ve toplum varlıklarının harekete geçirilmesi, ve program değerlendirme konularıyla ve bulgularla ilgilidir. Buradaki vurgu bilgi sunumunda ve yeni programların değişik sosyal, kültürel ve yasal bağlamlarda geliştirilmesine yararlı olacak örneklerin verilmesindedir.

Onarıcı Adalet
Birçok ülkede, resmi adalet sistemine duyulan memnuniyetsizlik ve düş kırıklığı veya geleneksel kanuna ve adalet uygulamalarına artan ilgi suça ve sosyal düzensizliğe alternatif cevapların aranmasına neden olmaktadır. Bu alternatiflerin birçoğu dahil olan taraflara ve onları çevreleyen topluluklara anlaşmazlığın çözümü ve sonuçlarının belirlenmesine katılma fırsatı vermektedir. Onarıcı adalet programları bir tartışmanın taraflarının, çözüme aktif bir şekilde katılmaları ve olumsuz sonuçlarını hafifletmeleri inancı üzerine dayanmaktadır. Bazı durumlarda ise, yerel karar almaya ve toplum kurmaya dönme arzusuna dayanırlar. Bu yaklaşımlar ayrıca anlaşmazlığın barışçıl ifadesini, toleransı ve katılımcılığı, çoğulculuğa saygıyı ve sorumlu toplumu da destekleyen yollar olarak görülmektedir.       

Onarıcı adaletin hem yeni hem de yerleşmiş şekilleri toplumlara anlaşmazlıkları çözmeye katılma yolları sunmaktadır. Katılımcılar olaydan ayrı olmayıp, ona dahil olan veya ondan etkilenenlerdir. Toplumun sürece katılımı soyut değil, dolaysız ve somuttur. Bu süreçler tarafların gönüllü katılımı ve her birinin güvenli ve tam bir biçimde diyalog ve müzakere içinde yer alma olanağı olduğu durumlara uyarlanmıştır. Bu el kitabı cezai konularda onarıcı adalet programları üzerine odaklanmıştır, fakat şu da belirtilmelidir ki onarıcı uygulamalar, okul ve iş yeri gibi, diğer birçok ortamdaki uyuşmazlıkları belirlemede ve çözmede de kullanılmaktadır.

Birçok ülkede, toplumsal katılım fikri büyük bir ilgi görmektedir.  Gelişmekte olan birçok ülkede, onarıcı adalet uygulamaları geleneksel tutumlar ve hukukla tatbik edilmektedir. Bu yüzden, bu yaklaşımlar varolan adalet sisteminin kapasitesini güçlendirmeye yarar. Bununla birlikte katılımcı adaletin önemli bir sorunu ise mağdurların ve faillerin haklarını ve çıkarlarını korurken sivil toplumun katılımını etkili bir şekilde seferber eden yollar bulmaktır.

Onarıcı adalet bir problem çözme yaklaşımı olup, çeşitli biçimlerinde, mağduru, faili, sosyal ağlarını, adalet mercilerini ve toplumu içermektedir. Onarıcı adalet programları suç davranışının sadece hukuku ihlal etmekle kalmayıp, ayrıca mağdura ve topluma zarar verdiği ilkesi üzerine kurulmuştur. Suç davranışının sonuçlarını belirleyen herhangi bir çaba, mümkün olduğu derecede, faili ve zarar gören tarafları kapsamalı ve aynı zamanda mağdurun ve failin istediği yardımı ve desteği sağlamalıdır.

Onarıcı adalet, suçu mağdurlara verilen zararı telafi etmeye odaklanarak çözen, failleri hareketlerinden dolayı sorumlu tutan, ve sıkça toplumu sorunun çözümüne ortak eden bir uygulamadır. Tarafların katılımı bu sürecin önemli bir parçası olup, ilişkilerin kurulmasını, mağdur ve fail arasında istenilen sonucun etrafında uzlaşmayı ve anlaşmaların geliştirilmesini vurgulamaktadır. Onarıcı adalet uygulamaları değişik kültürel ortamlara ve farklı toplumların ihtiyaçlarına uyarlanabilir. Bunların sayesinde, mağdur, fail ve toplum uygulama üzerinde kontrol kazanır. Ve hatta, bu uygulama toplum ve adalet sisteminin bütünü arasındaki ilişkilerde dönüşüme neden olabilir. 

* Suç ve Adalet üzerine Viyana Deklarasyonu: Yirmibirinci yüzyılın tehditleriyle yüzleşmek, 10. Birleşmiş Milletler Suçun Önlenmesi ve Faillerin İyileştirilmesi Kongresi, Viyana, 10-17 Nisan 2000, A/CONF. 184/4/Rev. 3, para. 29.

*Bangkok Deklarasyonu- Sinerjiler ve Yanıtlar: Suç Önlemede ve Ceza Adaletinde Stratejik Anlaşmalar, 11. Birleşmiş Milletler Suçun Önlenmesi ve Faillerin İyileştirilmesi Kongresi, Bangkok, 18-25 Nisan 2005, para.32.

* Şu da belirtilmelidir ki, 2001’de, Avrupa Birliği üye ülkelerin suç davalarında arabuluculuğu desteklemeleri ve 2006’ya kadar yasal araçlarını güçlendirmeleri gerektiğini ifade eden bir çerçeve karar almıştır. Bakınız. 15 Mart 2001 tarihli Cezai Takibatlarda Mağdurların Duruşu üzerine Avrupa Birliği Konseyi Çerçeve Kararı, Madde 10.

Katılımcılar:                

Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Bürosu (UNODC), İstanbul Bilgi Üniversitesi İnsan Hakları Araştırma Merkezi ve Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CİSST)